آقامعلم دونکوف ساکت بود و از پشت پنجره به بیرون نگاه میکرد. پسرک ۱۲-۱۰ ساله کولی، با شنلی بلند، که تقریباً تا روی زمین میرسید، در پیادهرو راه میرفت. کلاهی شبیه کلاهشاپو بر سر داشت، اما لبه پهن آن کاملاً پایین افتاده بود و اجازه نمیداد چهرهاش نمایان شود.
هرچند دیگر برف نمیآمد، ولی یخزدگی معابر روستای کوماریکا تردد را سخت کرده بود. با این حال پسرک کولی تند راه میرفت. وقتی آقای معلم را دید، ایستاد، دست بلند کرد و سلام داد و دندانهایش که از سفیدی برق میزدند معلوم شدند.
دونکوف گفت: این بورکو است. تا کلاس سوم شاگرد من بود، ولی دیگر ادامه تحصیل نداد. هرچند بچه زرنگی بود، ولی همانطور که میدانی تشویق کولیها به تحصیل کار راحتی نیست.
بورکو در هوای گرگ و میش و دلگیر عصر، دور و کمکم از نظر ناپدید شد. با آن شنل سیاه بلند و کلاه لبهپهن شبیه کشیشها بود.
دونکوف ادامه داد: در کوماریکا دو سه خانواده کولی زندگی میکنند، ولی ما به آنها احترام میگذاریم.
درست متوجه منظورش نشدم. دونکوف، آرام سیگاری گیراند و از پشت عینک تهاستکانیاش نگاهی نافذ به من انداخت و گفت: این یک داستان قدیمی است که از پدر به پسر نقل شده و همه آن را میدانند.
حس کردم داستانش باید جالب باشد. دونکوف شبیه پدر روحانیها بود. مردی ۵۰ ساله، قدبلند، هیکلی با ریش خاکستری انبوه و موی بلند.
– در زمان تسلط عثمانیها، در کوماریکا کشیشی به نام پدر استوایل زندگی میکرد که مرد دانا و فوقالعاده خوبی بود. او اولین کسی بود که پسر خود را برای تحصیل به شهر فرستاد. بعد مدرسهای ساخت و پسرش به عنوان اولین معلم روستا به تحصیل بچهها همت گماشت. اسم مدرسه ما حالا هم پدر استوایل است. در پنج کیلومتری کوماریکا روستایی به نام پوگلدکست، که قلمرو عثمانی تا آنجا گسترش یافت، واقع است. در این روستا مردم یک کمیته انقلابی تشکیل دادند که پدر استوایل و پسرش عضو آن بودند. اما خبرچینی آنها را لو میدهد و یک شب ۵۰ سرباز عثمانی به کوماریکا میریزند و پدر استوایل و پسرش را دستگیر میکنند. رأی دادگاه درباره آنها روشن بود: مرگ. سربازان عثمانی چوبههای دار را در خانه پدر استوایل برپا کردند. اما پاشا تصمیم گرفت پیش از اعدام، جشن بزرگی ترتیب دهد. او اطلاع داشت که در روستا فردی به نام حسنکولی زندگی میکند. پس دستور داد تا او را حاضر کنند. حسن سرنازن قابلی بود. سولیه، همسر حسن، زن جوان و زیبایی بود که نگاهش دل از هر مردی میربود.
سربازان عثمانی حسن و سولیه را به خانه پدر استوایل آوردند. پاشای مستبد دستور داد پیش از اجرای حکم، بساط عیش او فراهم شود.
او به حسن دستور داد: تو باید سرنا بزنی و سولیه برقصد! امشب همه باید بفهمند که ما شورشیان، پاپ و پسرش، را اعدام میکنیم. این است سزای شورش بر سلطان.
حسن با ترس و لرز سرنا را برداشت. سولیه مقابل پاشا و سربازان شروع به رقص کرد. عثمانیها پشت میزی از اطعمه و اشربه رنگارنگ نشستند. چشمهای سربازان عثمانی مثل چشمهای گرگهای خوانخوار برق میزد. پدر استوایل و پسرش جلوی سربازان ایستاده بودند. طنابهای دار از دو تیر چوبی بزرگ روی سقف آویزان و دور گردن آنها بسته شده بود.
مرد کولی سرنا میزد و همسرش در میان سربازان و دو محکوم میرقصید. مردم روستا در خانههای تاریک خود صدای سرنا را میشنیدند اما از ترس نمیتوانستند کاری بکنند.
رقص سولیه معرکه بود. اندام تراشیده و فوقالعاده انعطافپذیر داشت. دستهایش مثل بالهای مرغ دریایی باز و بسته میشد. چشمهای سیاه دلربای او پاشا را افسون کرده بود. پاشا محو تماشا بود و گاه فقط میگفت:
– بسیار عالی، بسیار عالی.
پاشا رو به پدر استوایل کرد و گفت، خوب گوش کن پاپ، چون آن دنیا دیگر از این خبرها نیست. و بعد با صدای بلند خندید.
حسن چند ساعت سرنا زد. عرق از سر و روی او میریخت و لباسش به بدنش چسبیده بود. سولیه اما هنوز خسته نشده بود. گویی موقع رقص پاهایش با زمین تماس نداشت. موهای بلند سیاهش همچون پرده تاریک شب، او را از نگاه سربازان مست مخفی میداشت.
سحر نزدیک شد. بانگ خروس سحری خبر از آمدن سپیده صبح میداد. آفتاب از پشت پنجرههای کوچک خانهها آرام به داخل میخزید.
پاشا به نشانه پایان جشن دستش را بالا برد و گفت: بسیار عالی. حالمان جاآمد و روحمان تازه شد. حالا چیزی از ما بخواه.
حسن مثل جیرجیرکی مقابل گرگ، تا این اندازه کوچک و حقیر، جلوی پاشا ایستاد. او لاغر و مثل زغال، سیاه بود.
حسن گفت: قربان، خواهش من این است که طنابها را به من ببخشید.
پاشا با صدای بلند گفت: چه میخواهی؟!
– میخواهم جناب پاشا طنابهای اعدام پاپ و پسرش را به من ببخشند.
و طنابهای آویزان از سقفی را که دور گردن دو محکوم به مرگ انداخته شده بود نشان داد.
– تو دیوانهای. اگر طنابها را به تو ببخشم، چطور آنها را اعدام کنیم؟
مرد کولی درخواست خود را تکرار کرد: از جناب پاشا تقاضا دارم طنابها را به من ببخشند.
پاشا در فکر فرورفت. سپس رو کرد به سولیه:
– درخواست تو چیست؟
سولیه گفت: من هم تقاضا دارم جناب پاشا طنابها را به من ببخشند. و نگاهی به پاشا کرد که توانست او را نرم کند.
پاشا با عصبانیت به حسن و سولیه نگاه کرد و درنهایت گفت:
– چارهای نیست. حرفی است که زدهام. طنابها را به آنها بدهید.
سربازان پدر استوایل و پسرش را آزاد کردند، طنابها را به حسن و سولیه دادند و آنها را رد کارشان فرستادند.
آقامعلم دونکوف به اینجا که رسید سکوت کرد.
– از آن موقع در کوماریکا مردم به کولیها احترام میگذارند. کولیهای اینجا خوب و کاری هستند. این که چنین داستانی واقعیت دارد یا نه را نمیدانم، ولی همیشه افسانهها رگههایی از حقیقت نیز با خود دارند.
هوا تاریکم شده بود. با هم به کوچههای خلوت روستا پا گذاشتیم. صدای زوزه باد ماه فوریه همه جا میپیچید و به نظر میرسید با خود صدای ساز شیرین حسن را از جای خیلی دوری به اینجا یآورد. او بدون توقف در ساز خود میدمد و نمیتواند حالی را که بر او گذشت بر زبان آورد.
*
گئورگی میهالکوف
برگردان از اسپرانتو: ا. فکـری
La kuraĝa Hasan
La instruisto Donkov silentis kaj rigardis al la strato. Sur la trotoaro paŝis knabo, dek aŭ dekdujara, ciganido, vestita en nigra mantelo, longa preskaŭ ĝis la tero. Li surhavis ĉapelon, tre similan al rondĉapelo, sed ne estis tia, ĉar ĝia periferio pendis kiel larĝa tegmentviziero.
Jam ne neĝis, sed ne eblis facile paŝi, ĉar la stratoj de vilaĝo Kumarica estis glaciaj kaj glitaj. La ciganido tamen iris rapide. Kiam li rimarkis la instruiston, li haltis levis brakon saluti Donkov kaj liaj blankaj dentoj ekbrilis kiel fazeolaj grajnoj.
− Tiu ĉi estas Borko – diris Donkov. – Mi instruis lin ĝis la tria klaso, sed plu li ne frekventas la lernejon. Ŝaĝa knabo, tamen vi scias, ke oni malfacile instigas la ciganojn lerni.
Borko malaperis en la blueca posttagmeza krepusko. Kun la longa nigra mantelo kaj la larĝa ĉapelo li similis al pastro.
− En Kumarica loĝas du aŭ tri ciganaj familioj, – daŭrigis Donkov – sed ni estimas ilin.
Mi ne bone komprenis lin. Donkov malrapide bruligis cigaredon. Malantaŭ liaj dikaj okulvitroj, liaj okuloj penetre min rigardis.
− Tio ĉi estas tre malnova historio – komencis li. – Oni rakontas ĝin de patro al filo kaj ĝis hodiaŭ ĉiuj konas ĝin.
Mi antaŭsentis, ke li rakontos ion interesan. Donkov similis al biblia saĝulo. Ĉirkaŭ kvindekjara li havis densan grizan barbon, longan hararon kaj altan korpulentan korpon.
− Dum la turka jugo, la pastro de Kumarica, avo Stoil, estis saĝa kaj ege bona viro. Li unua sendis sian filon lerni en la urbon. Kiam la filo revenis, avo Stoil mem konstruis lernejon kaj la filo iĝis la unua instruisto en la vilaĝo. Eĉ nun la nomo de nia lernejo estas “Avo Stoil”. Je kvin kilometroj de Kumarica estas vilaĝo Pogledec, kie vastiĝis granda turka bieno. En tiu ĉi vilaĝo oni fondis revolucian komitaton, kies anoj estis avo Stoil kaj lia filo, tamen iu denuncis ilin kaj iun vesperon en Kumarican venis ĉirkaŭ kvindek turkaj soldatoj. Ili arestis avon Stoil kaj lian filon. La verdikto estis klara – morto. La turkaj soldatoj preparis la pendigilojn en la domo de avo Stoil. Tamen antaŭ pendigi ilin, la turkoj decidis aranĝi grandan festenon. La paŝao sciis, ke en la vilaĝo loĝas la cigano Hasan kaj ordonis venigi lin. Hasan estis talenta muzikanto. Li ludis hobojon kaj kiam li komencis ludi la sango de ĉiuj bolis kiel forta ruĝa vino. La edzino de Hasan, Sulie, juna kaj bela, havis okulojn kiel flamojn kaj kiam ŝi alrigardis iun, li kvazaŭ bruliĝis.
La turkaj soldatoj venigis Hasan kaj Sulie en la domon de avo Stoil, kaj la severa paŝao ordonis al ili ĝojigi lin, antaŭ la plenumo de la verdikto.
− Vi ludos kaj Sulie dancos! – diris la paŝao. – Ĉivespere la tuta vilaĝo devas aŭdi la muzikon kaj ekscii, ke ni pendigos la ribelulojn – la popon kaj lian filon. Kaj ĉiu devas bone scii, kio lin atendos, se li ribelos kontraŭ la sultano.
Tremanta kiel folio, Hasan prenis la hobojon kaj komencis ludi. Sulie ekdancis antaŭ la paŝao kaj soldatoj. La turkoj sidis ĉe tablo, sur kiu estis rostita kokino, kuko, dolĉaĵoj, vino. La okuloj de la turkaj soldatoj lumis kiel la okuloj de sangavidaj lupoj. Antaŭ la turkoj staris avo Stoil kaj lia filo. Sur iliaj koloj jam estis la maŝoj de du fortaj ŝnuroj, kiujn oni ligis al du dikaj traboj sur la plafono.
− Pli forte ludu! – ordonis la paŝao al Hasan.
La cigano ludis kaj la ciganino dancis inter la soldatoj kaj la du kondamnitoj. La muziko ekis en la tuta domo kaj aŭdeblis ekstere, kie en mallumaj najbaraj domoj aŭskultis ĝin tremantaj kaj ŝtonigitaj homoj, ĉar ĉiuj en la vilaĝo jam sciis kio okazos ĉivespere.
Sulie dancis magie. Ŝia belega korpo fleksiĝis kiel kano, lulita de la vento, ŝiaj brakoj flugis kiel flugiloj de mevoj kaj ŝiaj flamantaj nigraj okuloj sorĉis la paŝaon. Li rigardis kontenta kaj de tempo al tempo li nur prononcis:
− Bonege, bonege.
La paŝao turnis sin al avo Stoil kaj diris al li:
− Aŭskultu, popo, ĉar en la transa mondo vi ne aŭdos, nek vidos – kaj la paŝao forte tondre ridis.
Hasan ne sciis kiom da tempo li ludis. La ŝvito kiel rivero fluis kaj lia ĉemizo gluiĝis sur lia dorso. Sulie tamen ne laciĝis, ŝi dancis kaj dancis. Ŝia tenera korpo kvazaŭ naĝis en la aero, ŝiaj piedoj ne tuŝis la teron. Ŝi similis al feino, kies malhelaj longaj haroj kiel nigra nokto vualis la rigardojn de la ebriaj soldatoj.
Ekstere komencis mateniĝi, aŭdiĝis la unuaj kokaj krioj kaj tra la malgrandaj fenestroj enŝteliĝis la palaj lumradioj kiel etaj rebriloj de kandeloj.
La paŝao levis manon kaj Hsan ĉesis ludi.
− Bonege – diris la turko. – Mi estas kontenta, ci gajigis mian animon. Diru nun, kion ci deziras. Mi donos ĉion, kion ci deziras.
Hasan ekstaris antaŭ la paŝao kiel grilo antaŭ lupo, tiel eta, maldika kaj nigra kiel karboŝtono li estis.
− Paŝao – diris Hasan – mi deziras la ŝnurojn.
− Kion? – ekkriis la paŝao.
− Mi deziras la ŝnurojn – insistis la cigano.
La paŝao rigardis, rigardis kaj turnis sin al Sulie.
− Kaj ci, kion ci deziras? – demandis li.
– Ankaŭ mi deziras la ŝnurojn – respondis Sulie kaj ŝi alrigardis la paŝaon per rigardo, kiu povis tuj degeli lin.
Silentis la paŝao, rigardis kolere aŭ Hasan, aŭ Sulie kaj fin-fine li diris:
− Dirita vorto, ĵetita ŝtono. Donu la ŝnurojn al ili.
La soldatoj malligis avon Stoil kaj lian filon kaj ĵetis la ŝnurojn al Hasan kaj al Sulie, kaj forpelis ilin. Tiel Hasan kaj Sulie savis avon Stoil kaj lian filon.
La instruisto Donkov eksilentis.
− De tiam en Kumarica oni estimas la ciganojn. La ciganoj, kiuj nun loĝas ĉi tie, estas bonaj kaj laboremaj. Ĉu tiel okazis aŭ ne, mi ne scias, sed en la fabeloj ĉiam estas iom da vero.
Ekstere vesperiĝis. Ni ambaŭ ekiris tra la senhomaj stratoj. La februara vento siblis kaj ŝajnis al mi, ke de ie tre malproksime alflugas la melodio de Hasan. Li ludas, ludas, ne haltas, kaj li ne povas esprimi ĉion, kio amasiĝis en lia povra cigana animo.